Fototentoonstelling over Abchazie in De Balie

De tentoonstelling is opgesteld naar aanleiding van het festival Gazprom / CLub Interbellum. De muur van de Balie is hiervoor speciaal bekleed met behang dat doet denken aan het behang dat je zo vaak tegenkomt tijdens reizen door de voormalige Sovjet-Unie. Tijdens het Gazprom-festival hield Arnold van Bruggen ook een korte lezing over de geopolitiek van Rusland in het kader van Abchazie. De uitgesproken tekst is hieronder te lezen.

Fotografie Rob Hornstra

Abchazie 2008 

De meeste mensen denken bij het horen van het woord Abchazië aan een grap. Mijn reiskompanen Tomas, Rob en ik zijn letterlijk uitgelachen als wij over ons reisdoel vertelden. Abchazië, ha! Dat klinkt als Kalmukkië, Kardino-Balkarië, Tsjerkessië, Trans-Dnjestrië, Karelië, Toewinië, Tsjoewasjië, Chakassië, Adzjarië, Adygea, Basjkortostan, Nachitsjewan en Karakalpakstan.

Maar ja - u begrijpt - die bestaan dus allemaal echt. En vorig jaar heb ik uitvoerig door één van hen gereisd; Abchazië, voormalig vakantieparadijs van de Sovjet-Unie en nu pion in het geopolitieke schaakspel van deze regio.

Abchazië is een landje dat al vijftien jaar niet officeel bestaat. Een landje dat na het afbrokkelen en uiteenvallen van de Sovjetunie in 1991 weigerde er mee in te stemmen dat het voortaan geregeerd zou worden door een nieuw, nationalistisch overheidsapparaat in Tbilisi. Abchazië verklaarde zich onafhankelijk. En dat deden er natuurlijk meer in die tijd. Maar terwijl alle onafhankelijkheidswensen binnen Rusland in de loop der jaren bloedig duidelijk onderdrukt werden kon Abchazië feitelijk onafhankelijk worden binnen Georgië. Overigens met behulp van de Russische luchtmacht en enkele bevriende Noord-Kaukasische volkeren.

Net als al die andere kleine staatjes met onbekende namen is Abchazië in de loop van de geschiedenis systematische bevolkt en ontvolkt, koestert het een eigen nationaal besef, een taal en tradities, en is het tegelijkertijd zo volslagen door de grote Sovjet-gehaktmolen gedraaid dat soms moeilijk de etniciteit van mensen te achterhalen is.

Toch bleek er genoeg eigen besef bij de 17 % inwoners van Abchazië die daadwerkelijk Abchaas was - om begin jaren '90  de Georgiers - die in een triomfantelijk nationalistische stemming verkeerden - het land uit te donderen. Over de loop van een jaar werd de absolute meerderheid van de inwoners van Abchazië tot vluchten gedwongen. Georgiers, Grieken, Joden en zelfs Russen verdwenen bijna uit het straatbeeld, de Abchazische minderheid bleef achter in een ontvolkt land.

En dat is het nog steeds, 15 jaar na dato. De rivièra van de Sovjet-Unie staat leeg. De mandarijnen verrotten aan de bomen en de theeplantages van weleer zijn overwoekerd. Hotels, villa's en datsja's staan leeg of zijn verwoest. De grens met Georgië wordt bewaakt door VN-troepen en een Russische vredesmacht.

De Abchazen ruiken al 15 jaar aan de onafhankelijkheid - en als je die geur eenmaal geroken hebt laat dat je niet meer los. Maar in al haar nietigheid is Abchazië volslagen afhankelijk van Rusland. Ze betalen in Roebels, dragen allemaal een Russisch paspoort bij zich en Rusland is ook het enige land dat oogluikend handel met het overigens volstrekt geïsoleerde Abchazië toestaat. Vandaag openden in Abchazië de eerste stembureaus van deze verkiezingen. Russen zijn de enige investeerders in Abchazië. Nu voor 2017 de militaire bases in Oekraine gesloten moeten zijn wil Rusland de oude vliegbases en diepzeehavens in Abchazië herontwikkelen. Mondjesmaat bezoeken Russische toeristen het landje weer. Maar dat betekent niet dat Abchazië zich wil aansluiten bij de Russische federatie. Abchazië wil onafhankelijk zijn.

In Moskou sprak ik vorig jaar op het Ministerie van Buitenlandse Zaken Sergej Kopyrkin, diplomaat en hoofd van de afdeling relaties met het GOS. ‘Iedereen spreekt overal nog Russisch,' zei hij. ‘We vormen een grote familie. En familierelaties zijn altijd complex. Die verbreek je niet zomaar.'

Negentiende-eeuwse politiek! zeggen bijvoorbeeld Oekraïeners en Georgiërs dan. ‘Wij weigeren nog langer de tweedeklas achtertuin van zo'n heropkomend rijk te zijn, zei vorig jaar de Georgische president Saakasjvili. Maar Rusland beschouwt de voormalige Sovjetunie als haar natuurlijke speelveld, en vindt het volslagen vanzelfsprekend dat zij het zijn die daar de scepter zwaaien.

En heel lang was voor alle inwoners van de Sovjet-Unie Moskou natuurlijk de plek waarop alle ogen gericht waren. Nog altijd kijkt men naar Russische televisie en luistert naar Russische radio. Maar sinds de democratische revoluties zien Georgië en Oekraine zichzelf liever als een vooruitgeschoven post van de EU en de Verenigde Staten. De spookverhalen over het irrationele, imperialistische handelen van Moedertje Rusland nemen mythische vormen aan.

Rusland doet er dan ook niet veel aan om het vertrouwen te herstellen. Met de stijgende olie- en gasprijzen heeft Rusland een buitenlands politiek instrument van formaat in handen - en ze zijn niet bang het te gebruiken. Georgië heeft al een keer overhaast moeten overwinteren met behulp van het bevriende Azerbaidjan toen Rusland de gaskraan dichtdraaide en Oekraïne is al jaren in een hard politiek gevecht gewikkeld met Rusland om de gasprijzen laag te houden en de dubieuze handelsconstructies te veranderen.

Voor alle landen staan de relaties met Rusland vijftien jaar na het uiteenvallen van de Sovjetunie nog steeds in het teken van een gevecht om de onafhankelijkheid. Ook Abchazië zegt zich liever bij Europa te willen aansluiten. Net als Georgië en Oekraïne denken de Abchazen dat daar de wederopbouw en het echte geld en gegarandeerde onafhankelijkheid van te verwachten zijn. Maar ja, zoals de Abchazische minister van Buitenlandse Zaken het tegen ons zei, Rusland is als een planeet met eigen zwaartekracht. Daar valt echt niet tegen te vechten.